شوخ طبعی از دیدگاه روانشناسی
شوخ طبعی فرآیندی ذهنی است. این فرآیند ذهنی متشکل از خلق و ادراک محرکهای خندهآور و همچنین واکنش احساسی نسب به این محرکها میشود.
اجزای فرآیند شوخ طبعی
از دیدگاه روانشناسی، فرآیند شوخ طبعی میتواند به 4 جزء اصلی تقسیم شود:
- بافت اجتماعی
- فرآیند شناختی – ادراکی
- واکنش احساسی
- ابراز کلامی رفتاری خنده
در ادامه به بررسی این 4 جزء میپردازیم.
شوخ طبعی در میان جمع (بافت اجتماعی)
شوخ طبعی اساساً یک پدیده اجتماعی است. ما وقتی با سایر افراد هستیم، به مراتب بیشتر از زمانی که تنها هستیم، میخندیم و شوخی میکنیم. افراد وقتی تنها هستند، بندرت میخندند. وقت دیدن یک برنامه کمدی در تلویزیون، مطالعه یک کتاب خندهدار، یا به یاد آوردن یک تجربه بامزه. البته، این موقعیتها نیز ماهیتاً شبه اجتماعی در نظرگرفته میشوند. به این دلیل شبه اجتماعی محسوب میشوند که باز هم پاسخی است به شخصیتهایی که در برنامه تلویزیونی یا در کتاب یا در خاطره مورد نظر هستند.
شناخت و ادراک در شوخ طبعی (فرآیند شناختی – ادراکی)
علاوه بر اینکه شوخ طبعی در بافت اجتماعی رخ میدهد، نوع خاصی از فرآیندهای شناختی محسوب میشود. برای خلق شوخ طبعی، نیاز است تا هر فرد به صورت ذهنی اطلاعات دریافتی از محیط یا حافظهاش را پردازش کند، با ایدهها، کلمات یا اعمال به صورت خلاقانه بازی کند، و در نتیجه آن نطق کلامی بامزه یا یک اقدام غیرکلامی کمدی خلق کند که از سوی دیگران خندهآور ادراک میشود.
از طرف دیگر در فرآیند ادراکی، ما اطلاعات را (آن چیزی که گفته شده است یا عملی که انجام شده است) از طریق ارگانهای حسی خود دریافت کرده، معنای این اطلاعات را پردازش کرده و آن را به عنوان غیرجدی، سرگرم کننده و شوخ طبعانه ارزیابی میکنیم.
جنبههای احساسی (واکنش احساسی)
واکنش ما به شوخ طبعی فقط ذهنی و فکری نیست. ادراک همواره موجب برانگیختن واکنش خوشایند احساسی میشود. مطالعات روانشناسی نشان میدهد که وقتی انسان در معرض محرکهای شوخ طبعی قرار میگیرد، اثر و حالت مثبت در وی شکل میگیرد.
در تحقیقات اخیر تصویربرداری مغز، ماهیت احساسی شوخ طبعی به روشنی نشان داده شده است. این تحقیقات نشان میدهد وقتی در معرض کارتونهای خندهدار قرار داریم، شبکه پاداش سیستم لیمبیک مغز فعال میشود. هرچه کارتون از نظر فرد خنده دارتر باشد، این بخش از مغز به صورت شدیدتر و قویتری فعال میشود.
میدانیم که این بخش از مدارهای مغزی زمینهساز سایر حالتهای خوشایند احساسی میشوند. حالتهای خوشایندی که در نتیجه فعالیتهای لذت بخشی مانند خوردن، گوش دادن به موسیقی مورد علاقه، فعالیت جنسی و… ایجاد میشود. به همین دلیل است که شوخ طبعی لذتبخش است و افراد تمایل دارند هرچه بیشتر تجربه کنند. هر وقت ما به چیزی خندهدار میخندیم، حسی بالا را تجربه میکنیم، که در بیوشیمی مغزمان ریشه دارد.
ابزار کلامی – رفتاری خنده
حس خوشایند حاصل از شوخ طبعی، یک جزء ابراز شونده نیز دارد که با لبخند (Smile) و خنده (Laughter) ابراز میشود. این ابراز از یک لبخند جزئی شروع شده و با افزایش حس خوشایند، به خنده و قهقهه میرسد. در شدتهای بالا، علاوه بر ابرازهای چهره می توان حرکتهای بدنی نیز مشاهده کرد.
