نقشهبرداری جریان ارزش: نگاه جامع و کاربردی به اتلافها و ارزشها
نقشهبرداری جریان ارزش یکی از ابزارهای مهم در تولید ناب محسوب میشود. تولید ناب یکی از معروفترین فلسفههای تولیدی میباشد که خاستگاه آن سیستم تولید تویوتا است. اغلب مطالب در خصوص تولید ناب محدود به تعریف مفاهیم و مشخصات تولید ناب میشود. نقشه برداری جریان ارزش (Value stream Mapping) یکی از ابزارهای کاربردی جهت رسیدن به اهداف تولید ناب محسوب میشود. در ابتدا لازم است در خصوص ارزش و جریان ارزش توضیح داده شود.
ارزش محصول و جریان ارزش چیست؟
ارزش ذاتی یک محصول یا خدمت، بر اساس قضاوت مشتری تعیین میشود و ارزش محصول در قیمت فروش و تقاضای آن محصول یا خدمت باز میتابد. بنابراین جریان ارزش کلیه فعالیتها از زمانی که محصول به شکل ماده خام است تا زمانی که محصول نهایی بدست مشتری میرسد را در بردارد.
مفهوم نقشه برداری جریان ارزش
هدف از تولید ناب کاهش اتلاف و افزایش ارزش در فرآیند تولید محصول میباشد. مهمترین ابزار برای شناسایی و نمایش اتلافها و ارزشها در فلسفه تولید ناب، نقشهبرداری جریان ارزش میباشد. نقشهبرداری جریان ارزش یک ابزار گرافیکی برای نمایش وضع فعلی فرآیند تولید و شناسایی فرصتهای بهبود است. این روش جهت بصریسازی جریان مواد در طی مراحل مختلف فرآیند در کف کارگاه و همچنین مشخص کردن جریان اطلاعات بکار میرود.
کاربرد نقشه جریان ارزش
نقشهبرداری جریان ارزش یک روش مهم و ضروری برای شناسایی اتلافها، ریشه آنها و طراحی یک برنامه برای رفع و حذف آنها است. نقشهبرداری جریان ارزش بهترین ابزار برای تجزیه و تحلیل جریان ارزش است. نقشه برداری جریان ارزش ابزاری برای بهبود کیفیت و پیادهسازی پایه و بنیان تولید ناب میباشد. نقشهبرداری جریان ارزش یک ابزار عالی برای شناسایی کل یک جریان ارزش و تعیین محل مناسب برای انجام هر یک از بهبودهای جریان و فرآیند است. این تکنیک میتواند در واحدهای تولیدی، در سیستمهای مدیریتی و کسب و کار بکار گرفته شود.
با نقشهبرداری جریان ارزش میتوان به جای دیدن یک فعالیت منفرد، یک فرآیند را دید و به جای مشاهده اتلافها ریشههای آنها را یافت.
چه موقع نقشهبرداری جریان ارزش انجام میشود؟
زمانهای مختلف نقشهبرداری جریان ارزش را میتوان به شرح زیر مرتب نمود:
- تعیین خانواده محصولات (محصولاتی که دارای مراحل مشابهی در فرآیند هستند.)
- ترسیم نقشه جریان ارزش وضع موجود برای شناسایی اتلافها و منابع آنها
- ترسیم نقشه جریان ارزش وضع آینده برای ترسیم فرصتهای بهبود در آیندهای معین
- برنامهریزی برای تحقق نقشه جریان ارزش وضع آینده
نقشه جریان ارزش چگونه ترسیم میشود؟
نقشهبرداری جریان ارزش فرآیند ترسیم و ثبت جریان مواد، قطعات، نیروی انسانی، اطلاعات و… است. نقشهبرداری جریان ارزش یک ابزار ترسیمی است که با استفاده از مجموعهای پیش تعریف شده از آیکونهای استاندارد ایجاد میشود. هدف نقشه جریان ارزش، شناسایی و کنترل فعالیتهای ارزشآفرین و غیرارزشآفرین و شناسایی تمامی اتلافات موجود در جریان ارزش میباشد. با داشتن نقشه جریان ارزش میتوان مسیر لازم برای نابتر نمودن فرآیند تولید و برداشتن گامهایی جهت حذف آنها را تعیین نمود.
اهداف نقشهبرداری جریان ارزش
نقشه جریان ارزش، یک ابزار ساده است برای دیدن آنچه که در حال حاضر در جریان ارزش اتفاق میافتد (نقشه وضع موجود) و یا قرار است اتفاق بیفتد (نقشه وضع مطلوب).
نخستین هدف از ترسیم چنین نقشهای تفکیک، فعالیتها در سه گروه زیر است:
- فعالیتهای ارزشآفرین (Value Added): فعالیتهایی که واقعاً ارزش قابل درکی را برای مشتری ایجاد میکنند.
- فعالیتهایی که به راستی هیچ ارزشی برای مشتری ایجاد نمیکنند، ولی در تکوین محصول یا خدمت لازماند و نمیتوان از آنها صرف نظر کرد.
- فعالیتهایی که هیچ ارزش قابل درکی برای مشتری نمیآفرینند و میتوان آنها را حذف کرد.
مزایای نقشهبرداری جریان ارزش
فواید ابزار نقشهبرداری جریان ارزش عبارتند از:
- فرآیند نقشهبرداری کمک میکند بفهمیم الان فرآیند، چگونه کار میکند.
- نقشهبرداری، اتلافها و مشکلات حرکتی جریان ارزش را آشکار میکند.
- نقشهبرداری کمک میکند همه بر سر تغییرات لازم برای بهبود فرآیند و جریان ارزش و نحوه تحقق واقعی این تغییرات و اطمینان از نحوه دستیابی به آنها، به توافق برسند.
شاخصهای ناب نقشهبرداری جریان ارزش
شاخصهای نقشه برداری جریان ارزش عبارتند از تمام شاخصهایی که بکار میبریم تا بدانیم آیا فرآیندهای ما با بازدهی کار میکنند یا کیفیت محصول/خدمات ما خوب است. متفکران تولید ناب، در نقشهبرداری جریان ارزش از شاخصهای زیر استفاده میکنند:
- زمان تبدیل: زمان تبدیل یا تغییر نوع محصول، یعنی مدتی که برای تغییر کار دستگاه یا سیستم صرف میشود تا محصولی دیگر یا شکل دیگری از محصول قبلی را تولید کند.
- زمان چرخه: زمان چرخه یعنی مدتی که بین پایان فرآیند یک قطعه تا پایان فرآیند قطعه بعدی سپری میشود.
- زمان ارزش افزوده: زمان بخشهایی از کار که عملاً کالا را به نحوی تغییر میدهد که مشتری مایل به پرداخت بهای آن باشد.
- زمان انتظار: مدت زمانی که یک قطعه لازم دارد تا کلیه مراحل یک فرآیند یا یک جریان ارزش را از آغاز تا پایان طی کند.
