نمودار علت و معلولی: یکی از ابزارهای هفت گانه کنترل کیفیت
آیا تا به حال علتهای مختلف به وجود آمدن یک مشکل را بررسی کردهاید؟ آیا عوامل مختلفی را میشناسید که در به وجود آمدن این مشکل دخیل بودهاند؟ تا به حال این علتها را دسته بندی کردهاید؟ یا تاکنون نموداری برای آنها رسم کردهاید؟ زمانی که یک عیب، اشکال و یا اشتباه شناسایی میشود، باید علل بالقوه و بالفعل آنها تعیین گردد. در مواقعی که علل بروز مشکل واضح نیست نمودار علت و معلولی (CAUSE AND EFFECT DIAGRAM) میتواند ابزار مفیدی برای شناسایی این علل باشد.
در تعریف کنترل فرآیند آماری (STATISTICAL PROCESS CONTROL = SPC) آوردهاند که مجموعهای قدرتمند از ابزار حل مشکل است که در ایجاد ثبات در فرآیند تولید و بهبود کارآیی آن ازطریق کاهش تغییرپذیری واقع میگردد. کنترل فرآیند آماری را میتوان برای هر گونه فرآیندی مورد استفاده قرار داد. ازجمله ابزارهای کنترل فرآیند آماری نمودار علت و معلولی است. این نمودار را نمیتوان یک روش آماری در نظر گرفت. این نمودار کمک میکند که تعیین کنیم برای دست یافتن به هدف چه باید کرد و عوامل مربوطه کدام هستند.
به منظور ربط دادن هر یک از ویژگیهای نامطلوب کیفیت محصولات به مواد، فرآیندها و روشهای مورد استفاده جهت اصلاح از نمودار علت و معلولی استفاده مینماییم. با استفاده از این نمودار تولید کننده و ارائه دهنده خدمات توان ردیابی علل بروز مشکلات را مییابد.
علت استفاده از نمودار علت و معلولی
علت اصلی استفاده از نمودار علت و معلولی وجود پراکندگی در کیفیت کالا و یکنواخت نبودن ارائه خدمات میباشد. این پراکندگی با توجه به اینکه روشها مشابه هستند به خاطر یکدست نبودن مواد اولیه دریافتی، عدم تنظیم دستگاهها، عدم انگیزش نیروی انسانی، وضعیتهای غیرمترقبه، اجرای نامطلوب دستورالعملها و آئین نامهها، تاخیر در اجرای فعالیتها و… میباشد. حتی اگر هر یک به اندازهای اندک باشد باعث ایجاد پراکندگی و عدم یکنواختی در ارائه خدمات و تولید کالای با کیفیت میشود که نهایتاً عدم رضایت را به بار میآورد.
تاریخچه
اولین نمودار علت و معلولی بوسیله پرفسور کاآروایشی کاوا از دانشگاه توکیو هنگام تدریس چگونگی تجزیه عوامل مختلف و ارتباط آنها با یکدیگر به مهندسان کارخانه کاوازاکی در تابستان 1943 با طرح و شکلی که شبیه یک ماهی بود ساخته شد. نمودار علت و معلولی از زمره روشهایی است که از ژاپن سرچشمه گرفته و برای بهبود کیفیت به کار رفته است.
این نمودار بعداً به کشورهای دیگر نیز برده شده است و گاهی آن را نمودار «ایشی کاوا» یا نمودار استخوان ماهی (FISH BONE) نیز میگویند. چرا که این نمودار اولین بار توسط پرفسور «ایشی کاوا» مطرح گردید و از طرفی دیگر شکل آن شبیه استخوان اسکلت ماهی است که مشکل، عیب یا معلول در سر آن قرار گرفته است.
رسم نمودار علت و معلولی
نمودار علت و معلول ارتباط بین ویژگی کیفی و عوامل و فاکتورهای مرتبط به آن را نشان میدهد. رسم آن کار چندان سادهای نیست و حتی با اطمینان میتوان گفت که موفقیت در حل یک مسئله کنترل کیفیت، موفقیت در ساختن یک نمودار علت و معلول است.
مراحل رسم یک نمودار علت و معلولی
مرحله اول: مشخص ساختن معلول یا مشخصه کیفی
معلول همان عیب یا نقصی است که به عنوان هدف بهسازی مطرح شده است که به یکی از دستههای زیر تعلق دارد:
- کیفیت: تعداد محصولات معیوب، عیوب محصولات، تعداد اشتباهات، اندازه محصول، وزن، ضخامت و….
- هزینه: مصرف برق، آب، گاز، مواد اولیه، دوباره کاری، انبار، گارانتی و….
- کارآیی: زمان بازرسی، ساعت کار، زمان تعمیرات و….
- ایمنی: تکرار حوادث
- روحیه: غیبت کارکنان، وجدان کاری، تعهدکاری، تخصص، مشارکت در کار.
- زمان تحویل: بارگیری، بسته بندی، کالاهای برگشتی و….
مرحله دوم: رسم استخوان پشت
یک محور باریک و بلند از چپ به راست به طرف مستطیل مرحله اول را رسم کنید.
مرحله سوم: رسم استخوانهای بزرگ
این استخوانها، علتها و فاکتورهای اصلی هستند که میتوان آنها را به صورت زیر طبقه بندی کرد.
1) تکنیک 4M شامل
- عوامل مربوط به انسانها
- عوامل ماشینی
- عوامل مربوط به مواد اولیه
- عوامل مربوط به روش کار
2) تکنیک 4P شامل
- عوامل مکانی
- عوامل سیستمی و برنامهها
- عوامل انسانی – کارکنان
- عوامل سیاست گذاری و خط مشی سازمان
3) تکنیک 4S شامل
- محیط
- تامین کننده، تهیه کننده
- سیستم
- مهارتها
در بسیاری از موارد با توجه به نوع مشکل از ترکیبی از تکنیکهای اشاره شده استفاده میشود. استخوانهای بزرگ را به صورت پیکان مورب از سمت چپ شکل به طرف استخوان پشت رسم کنید، هر یک از استخوانهای بزرگ معرف یک دسته از علتها هستند.
مرحله چهارم: شناسایی عاملهای موثر
پس از تعیین علتها و فاکتورهای اصلی با استفاده از تکنیکهای اعلام شده نوبت به شناسایی عاملهای موثر و جزئیتر است.
برای این کار استخوان بزرگ را به استخوانهای فرعی (استخوان متوسط) و استخوان متوسط را مجدداً به استخوانهای فرعی دیگر (استخوانهای کوچک) و به همین ترتیب استخوانهای مویی تقسیم بندی میکنیم. استخوانهای متوسط، کوچک و مویی معرف سلسله مراتب علتهای موثر در بروز معلول یا عیب هستند.
ذکر این نکته مهم است که سلسله مراتب علتها را آنقدر ادامه دهید تا به علتهایی برسید که بتوان مستقیماً در مورد رفع آنها راه حل را اجرا کرد و نیز در پارهای از موارد علتهای ریشهای و بنیادی در دو یا چند استخوان مویی از زیر استخوان متوسط تکرار میشوند.
مرحله پنجم: تعیین علتها
بررسی نمایید کلیه علتهایی که موجب پراکندگی و بروز خطا شدهاند در نمودار علت و معلول گنجانده شده باشند. در صورت فهرست شدن تمام علتها و روابط بین علت و معلول میتوان نمودار را کامل شده دانست.
انتخاب روش تجزیه و تحلیل برای رسم نمودار
غالباً روش انتخابی شامل ایجاد طوفان فکری (BRAIN STORMING) در یک گروه متشکل از نمایندگان و کارشناسان قسمتهای مختلف و افرادی است که بالقوه با آن مشکل ارتباط دارند، صورت میگیرد. کار رسم نمودار باید توسط رهبر گروه یا شخص باتجربهای انجام شود که بتواند جلسه طوفان فکری را هدایت کند. در چنین جلسهای هدف فعال کردن ذهن هر یک از اعضای گروه در جهت ارائه راه حل برای مشکلات یا ارائه پیشنهاد برای بهبود کار است. موضوع یا مشکل از قبل تعیین شده باشد و همه اعضا باید اظهارنظر کنند.
در این روش توجه به نکات زیر ضروری است:
- هیچ نظری نباید مورد انتقاد قرار گیرد.
- همه باید روی طرح موضوع یا مشکل تعیین شده، اتفاق نظر داشته باشند.
- علتها را در قالب عبارات و خلاصه بیان کنید.
- علتهای احتمالی موثر کشف شده را با استفاده از تکنیکهای به کار برده شده در تعیین فاکتورهای اصلی دسته بندی کنید.
- برای تعیین سلسله مراتب علتها از تکنیک «5why» یا چرا؟ چرا؟ استفاده شود.
- تمامی علتهای احتمالی موثر در ایجاد مشکل را روی نمودار علت – معلول قرار دهید، علتها را به ترتیب درجه نزدیکی در ایجاد مسئله روی استخوانهای بزرگ، متوسط، کوچک، مویی و… نمودار علت و معلول نمایش دهید.
- علتهای واقعی را نه بر اساس حدس و گمان بلکه بر اساس مستندات واقعی و مدارک صحیح و دقیق (آمار و اطلاعات) شناسایی کنید.
- تحقیق کنید که آیا بین هر یک از علتها و معلولها همبستگی وجود دارد؟ به بررسی رابطه بین علتها نیز بپردازید.
- موثرترین و مهمترین علت یا علتهایی که درصدد حذف آنها هستید را انتخاب کنید.
کاربرد نمودار علت و معلول
نمودارهای علت و معلولی از طریق دسته بندی و مربوط کردن علتها به روشنی علتهای مختلف و موثر در کیفیت را نمایش میدهند. در نتیجه یک نمودار خوب علت و معلول نموداری است که منطبق با هدف باشد.
روشهای مختلفی برای استفاده از این نمودارها وجود دارد که عمدهترین آنها عبارتند از:
- ترسیم نمودار علت و معلول به خودی خود آموزنده است. هنگام رسم نمودار از افراد متعدد نظرخواهی کنید و سوال کنید که علت نقص یا پراکندگی در کجاست؟ نقص چه رابطهای و چه اثری روی کیفیت دارد؟ این گونه مشورتها به معنی بهره برداری از تجربهها و روشهای فردی است و کسانی که در ساخت نمودار نقش دارند نکات جدید میآموزند.
- نمودار علت و معلولی راهنمای خوبی برای بحث است. بحثی که گویندههایش از موضوع دور شده باشند نمیتواند موثر باشد. هنگامی که نمودار علت و معلول به عنوان محور اصلی مورد بحث است همگی با موضوع بحث آشنایند و میدانند که بحث تا چه حد پیشرفته است.
- علتها فعالانه پیگیری شده و روی نمودار ثبت میگردند. در صورتی که یک ویژگی کیفی غیرعادی مشاهده کردید فعالانه در جستجوی عوامل آن برآیید. این اساس کنترل کیفیت را تشکیل میدهد.
- دادهها با توجه به نمودار علت و معلولی بدست میآیند. هنگامی که تغییری در کیفیت مشاهده میشود نکته مهم آن است که درصد عیبها، دامنه پراکندگی و… تعیین شود.
- از نمودار علت و معلول برای هر مسئله میتوان استفاده نمود. نمودار علت و معلول را میتوان برای بازرسی کیفی، برای تعیین سطح خدمت، مقدار خرید مواد، مسائل ایمنی، حضور و غیاب، کوتاه نمودن فرآیند ارائه خدمات، تکریم ارباب رجوع، رفاه و هر نوع مسائل پرسنلی یا مرتبط با ارباب رجوع و زائرین به کار برد. از آنجا که نمودار علت و معلول علتها را به روشنی نشان میدهد، میتوان به سرعت برای انجام عمل تصمیم گیری نمود.
نتیجه گیری
نمودار علت و معلولی یک ابزار موثر است که به مردم اجازه میدهد به آسانی ارتباط بین عوامل مورد مطالعه در یک فرآیند را ببینند. در مواقعی که علل بروز مشکل واضح نیست این نمودار ابزار مفیدی برای شناسایی علل بالقوه است. ابزاری سودمند برای استفاده در جلسات طوفان فکری یا میزگرد اندیشههاست. ابزاری است برای تعیین ریشههای اصلی در مسائل پیچیده و یا حتی ساده و ابتدایی. با استفاده از این نمودار ایدههای مختلف افراد برای کشف علتهای ایجاد مشکل و اجرای طرح بهسازی (KAIZEN) ابراز شدهاند را به خوبی میتوان بیان کرد.
