چگونگی افزایش خلاقیت کودکان از طریق بازی

بازی مهمترین فعالیت برای کودکان پیش دبستانی است که بر رشد اجتماعی، عاطفی و شناختی کودکان تاثیر دارد. بازی‌های خلاّق فرصت مناسبی برای رشد خلاقیت در کودکان هستند. از این رو در ادامه مطلب به تفسیر تاثیر بازی بر رشد خلاقیت کودکان می‌پردازیم.

بازی و فواید آن برای کودکان

سال‌های پیش دبستانی (4 الی 6 سالگی) سال‌های شکل‌گیری شخصیت است که با حساسیت بالای کودکان نسبت به محیط مشخص می‌شود. یکی از موثرترین ابزارهای آموزش در این مقطع سنی، بازی است.

شش سال اولیه زندگی کودک سال‌های حساس هستند زیرا میزان رشد در این سال‌ها نسبت به مراحل دیگر رشد، سرعت بسیار بیشتری دارد. پرورش کامل استعدادهای کودک به ویژه در این سال‌ها نیاز به محیطی محرک و برانگیزنده دارد. بازی موجب ارتباط کودک با محیط بیرون می‌شود. دنیای اجتماعی او را گسترش داده و موجب شکوفایی استعدادهای نهفته و بروز خلاقیت می‌شود.علاوه بر این همکاری، همیاری و مشارکت کودک توسعه می‌یابد.

مونته سوری بازی را مدرسه بزرگی می‌داند که کودک در آن پرورش می‌یابد. نیروی بدنی، ذهنی و اجتماعی او رشد می‌کند و برای زندگی کردن از هر جهت آماده می‌شود. بازی، فقط عامل تخلیه انرژی کودک، اتلاف وقت و یا جلوگیری از شلوغی او نیست. بلکه فایده‌های خیلی زیادی در سلامت روانی و رشد تفّکر، تخیل، دقّت و خلاقیت کودکان دارد.

بازی و تاثیر آن بر خلاقیت

خلاقیت و ابداع از فرآیندهایی هستند که بکارگیری آنها در دوران بزرگسالی مشروط بر پرورش آنها در خردسالی است. شکل‌گیری بسیاری از توانمندی‌ها، استعدادها و رشد شناختی و شخصیتی در این دوران از حساسیت خاصی برخوردار است. اگر می خواهید افرادی خلاّق، نوآور و سازنده تربیت کنید، باید از نخستین پایه‌های زندگی آغاز کنید.

برخی از محققان معتقدند که خلاقیت عبارت است از فرآیندهای ذهنی که منجر به راه حل‌ها، ایده‌ها، ادراکات، تئوری‌ها یا تولیداتی می‌گردد و منحصر به فرد می‌باشد.

تورنس بیش از پنجاه سال به عنوان یکی از پیشگامان پژوهش درمورد خلاقیت و تفّکر خلاّق بوده است. به عقیده تورنس همه افراد استعداد و خلاقیت دارند و این خلاقیت به روش‌های مختلفی می‌تواند افزایش یابد یا سرکوب شود. تورنس خلاقیت را امری نامحدود می‌داند و ادعا می‌کند هر فردی می‌تواند به صورتی نامحدود خلاّق باشد.

خلاقیت هم مانند سایر استعدادهای بشری برای رشد و شکوفایی نیاز به دو شرط اساسی دارد:

• وجود استعداد که البته در تمامی کودکان با تفاوت‌های کم و زیاد وجود دارد.
• محیط مناسب برای رشد و شکوفایی استعداد. در نتیجه رشد خلاقیت نیازمند محیط آموزشی و تمرین می‌باشد.

نتایج پژوهش‌های پیرامون خلاقیت و فعالیت‌های حرکتی مبین این نکته هستند که بازی و شرایط اجتماعی تسهیل کننده آن قادر است تاثیر عمیقی بر خلاقیت بگذارد. چرا که به نظر این اندیشمندان بازی یا حتی وانمود کردن به بازی، خلاقیت را تسهیل می‌کند. زیرا بازی نه فقط به کودکان فرصت کشف ملاک‌های جدید را می‌دهد بلکه تخیل را نیز تحریک می‌کند. این دو عامل به نوبه خود موجب افزایش خلاقیت می‌گردد.

بازی‌های خلاق

بازی‌های خلاق، به کودک فرصت می‌دهد تا برای حل مسائل، از قوه تخیل و خلاقیت خود استفاده نماید. آن را رشد دهد و تقویت کند. بازی، به عنوان مهم‌ترین شکل فعالیت کودکان در سنین پیش از دبستان، می‌تواند بر رشد و شکوفایی کودک در همه زمینه‌های اجتماعی، عاطفی، عقلانی و بالاخص شخصی، موثر باشد.

تخیل و خلاقیت عمیقا در بازی ریشه دارند و روحیه بازی کردن در طول دوران زندگی ما به عنوان بخش خلاّق وجودمان باقی می‌ماند. بازی، انعطاف‌پذیری و مهارت‌های حل مسئله را که برای خلاّق بودن لازم است تقویت می‌کند. هنرمندان غالباً می‌گویند که برای کشف ترکیبات تازه و خلاّق با مواد بازی می‌کنند.

بین فرآیند خلاّق و بازی ارتباط و همپوشی‌های بسیاری وجود دارد. بازی و خلاقیت ویژگی‌های مشترکی دارند. در حقیقت بازی غالباً بخشی از فرآیند خلاّق است که شامل یک نگرش و یک فرآیند، توانایی کنار آمدن با عدم اطمینان، توانایی کاوش در مفاهیم تازه، تفّکر واگرا (یعنی توانایی نگاه کردن به یک مشکل از راه‌های مختلف)، عدم اجبار، فرصت انتخاب داشتن، آفرینش و بازآفرینی می‌شود.

ویژگی کودکان خلاق

کودکان خلاّق می‌توانند با توجه به موقعیت و مکان خاص بازی، شکل بازی را تغییر دهند. بازی‌های جدید ابداع کنند، مقّررات خاص وضع نمایند، رهبری بازی را بدست گرفته و چه به صورت فردی و چه به صورت گروهی بازی نمایند. در مقابل کودکانی که خلاقیت کمی دارند در بازی‌ها نقش پیرو به عهده می‌گیرند و خود را ملزم به رعایت مقّررات بازی می‌کنند. از طریق بازی می‌توان نقایص فردی، اخلاقی و شخصیتی او را اصلاح کرد و فکر و اندیشه او را رشد داد.

چند نمونه بازی خلاقانه

نقاشی کشیدن

محققان پژوهشی درباره بررسی رشد خلاّق و تغییرات رفتاری با استفاده از نقاشی و طراحی در کودکان 10 تا 13 ساله انجام دادند. نتایج این پژوهش حاکی از افزایش توانایی تمرکز و توجه و افزایش سطح پیشرفت است.

قصه خوانی

قصه خوانی موجب انعطاف پذیری کودکان می‌شود. منظور از انعطاف پذیری یعنی اینکه فرد بتواند در پاسخ‌هایی که به یک سوال می‌دهد، تغییر ایجاد کند. آنچه را که می‌داند به سایر زمینه‌ها نیز تعمیم داده و کاربرد آن را محدود به زمینه خاصی نکند. در واقع انعطاف پذیری، قدرت مانور دادن فکر را تعیین می‌کند.

محققان به این نتیجه رسیدند که در قصه خوانی، با توجه به ویژگی‌های آموزشی که داستان دارد، که در آن معماهای گوناگونی مطرح می‌شود و کودکان باید برای رسیدن به هدف به جستجوی جواب‌های گوناگون و متنوع برای حل مسئله دست یابند، انعطاف پذیری خلاقیت در کودکان افزایش می‌یابد.

بازی فکری

کودک در فرآیند انجام بازی‌ها مطالب و موضوعات مهیجی را می‌آموزد. با انجام بازی‌های آموزشی و فکری، ظرفیت‌ها و توانایی‌های خویش را افزایش داده و آنها را غنی می‌سازد. در این میان، علاوه بر تقویت هوش یکی از فرآیندهایی که به وفور تقویت می‌شود، خلاقیت در کودک است.

خلاقیت درکودک به دلیل رویارویی با مجهولات، مشکلات و معماهای متعدد موجود در بازی است و چون کنترل بازی را در دست دارد، سعی می‌کند که برای رسیدن به پاسخ‌ها و هدف‌ها کنجکاوی به خرج دهد و راه‌های تازه بیافریند.

بازی‌های گروهی

کودکان در بازی‌های گروهی و میان جمعی سعی می‌کنند از خود توانایی قابل تقدیری بروز دهند و نیروی خود را با نیروی کودکان همسان خود مقایسه می‌کنند و نتیجه آن می‌شود که مطمئن‌تر و مغرورانه‌تر از گذشته به خود بنگرند.

با توجه به آموزشی که در حین بازی شکل می‌گیرد و همچنین تشویق مربی، رقابتی بین کودکان شکل می‌گیرد که موجب خلاقیت آنان در بازی می‌شود. در واقع چون کودکان با انواع فعالیت‌ها در بازی گروهی سروکار دارند و تعاملات گروهی بین آنها زیاد است، روش‌های نوین بیشتری را خلق می‌کنند.

جمع بندی

از آنجایی که تحول تفّکر واگرا و خلاقیت کودکان و نوجوانان یکی از عوامل اساسی پیشرفت و توسعه اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی هر جامعه و به منزله نوعی سرمایه گذاری برای تامین آینده‌ای بهتر برای جامعه می‌باشد و حل بخشی از مسائل اجتماعی – اقتصادی هر کشوری به کمک خلاقیت‌های افراد آن جامعه میسر می‌گردد، مطالعه عوامل موثر در تحول مولفه‌های خلاقیت امری ضروری است.