سرمایه فکری: مزیتی اثربخش بر مدیریت استعداد
با ورود به هزاره سوم میلادی و ظهور اقتصاد دانایی محور، منابع انسانی به عنوان عنصری رقابتی و راهبردی در حفظ بقای سازمان و افزایش بهره وری آن مطرح گردید.
تقاضای رو به افزایش کارفرمایان برای جذب نیروهای ماهر از سویی و تمایل کارکنان توانمند برای تصاحب و در اختیار گرفتن مشاغل با ارزش از سویی دیگر، باعث شده است تا سازما نها برای جذب بهترین استعدادها، با یکدیگر به نبرد بپردازند. در این نبرد، سازما نهای موفق در پی آن هستند که راهبرد، خط مشی و رویههای خود را به گونهای بهبود بخشند که بتوانند استعدادهایی را که برای تداوم حیات اقتصادی ضروری است، جذب کنند، توسعه دهند و نگهداری نمایند.
اصلیترین موضوع مدیریت منابع انسانی چیست؟
مدیریت استعداد، یکی از مهمترین و حتی ضروریترین موضوعهای مدیریت منابع انسانی در سطح جهان است و هنوز هم یکی از حادترین مسائل در بسیاری از سازمانها به شمار میرود.
راهبرد مدیریت استعداد
ابزاری است که سازمان را در جهت دستیابی به این مهم یاری میکند و درصدد ایجاد شرایطی است که در آن مهارتهای کارمندان با استعداد، شناسایی و از آنها در حوزههای مناسب استفاده شود.
کمبود استعداد
نیاز به کارکنان با استعداد در اکثر سازمانهایی که به توسعه عملیات خود پرداختهاند، افزایش یافته است، در حالی که در بازار، کمبود استعداد وجود دارد. در حقیقت مدیران بزرگ متولد نمیشوند، بلکه آنها با رویکرد مدیریت استعداد و جانشینپروری در طول زندگی کاری خود به تعالی میرسند.
مدیریت استعداد یعنی چه؟
مدیریت استعداد از دید افراد، متفاوت است. میتوان آن را از سه جنبه مورد بررسی قرار داد:
- اول، فرآیند توسعه دادن و پرورش کارکنان جدید بوسیله مصاحبه، استخدام و آشناسازی با سازمان، بطوریکه افراد جدید با فرهنگ سازمان آشنا شوند.
- دوم، در مورد توسعه و نگهداری از کارکنان موجود در سازمان
- و سوم، جذب افراد با مهارتهای بالا برای کار کردن در سازمان.
مدیریت استعداد در راستای وظیفههای مدیریت منابع انسانی تعریف شده است. بطوریکه آن را استخدام، توسعه، ارتقاء و نگهداری افراد در راستای اهداف فعلی و آینده سازمان میدانند.
مدیریت استعداد، عبارت است از شناسایی استعداد و سپس همنوا کردن آن با نقشهای شغل به منظور بیشینه کردن و عجین شدن فرد با نقشی که با توانمندیهای ذاتی او منطبق است. در واقع مدیریت استعداد عبارت است از انجام یکسری فعالیتهای یکپارچه به منظور تضمین جذب، نگهداری، انگیزش و توسعه کارکنان با استعداد مورد نیاز در حال حاضر و در آینده توسط سازمان.
نقش موثر مدیریت استعداد
مدیریت استعداد بر این موضوع تمرکز دارد که افراد چگونه به سازمان وارد میشوند و رشد میکنند و بر الزامات شایستگی تمرکز دارد و اینکه چگونه افراد در درون سازمان یا بیرون از آن حرکت کنند.
در مدیریت موثر استعدادها، نیازهای کمی و کیفی سازمان به استعدادها بر اساس راهبرد و اهداف کسب و کار تعیین میشود.
مدیریت استعداد، این اطمینان را بوجود میآورد که هر یک از کارکنان، با استعدادها و مهارتهای ویژه در شغل مناسب قرار گرفتهاند، مزایای جبران خدمت آنها، منصفانه و عادلانه است و مسیر شغلی آنها شفاف است.
نتایج پژوهشهای صورت گرفته در حوزه اهمیت مدیریت استعداد
- طبق مطالعهای که در موسسه سی. آی. پی دی انگلستان انجام دادند به این نتیجه رسیدهاند که 90 درصد پاسخ دهندگان معتقد بودند که فعالیتهای مدیریت استعداد میتواند بر حوزه فعالیتهای شرکت تاثیر مثبتی داشته باشد و بیش از نیمی از آنها بر این باور بودند که تقریباً همه چیز در دایره فعالیتهای مدیریت استعداد قرار میگیرد.
- در پژوهشی که در موسسه مدیریت آمریکا انجام شد، نزدیک به سه چهارم پاسخ دهندگان، در فهرست مسائل مربوط به منابع انسانی، بالاترین اهمیت و اولویت را به مدیریت استعداد دادند.
دو عامل اساسی در فرآیند مدیریت استعداد
- اول، سازمانها باید افراد با استعداد را در بازار تقاضای کار جذب کنند و بکار گیرند. بنابراین کاری که آنها باید انجام دهند این است که ظرفیتهای راهبردی خود را از طریق استفاده از کارکردهای ویژه و متنوع منابع انسانی افزایش دهند. این امر بدین معنا است که استعدادهای خاص شناسایی شوند و هویت خود را با سازمان تطبیق دهند.
- دوم اینکه، سازمانها در تلاشند تا کارکنان با استعدادهای ویژهای را شناسایی کنند که بتوانند در زمینههای خاص و مورد نیاز سازمان توسعه یابند. این امر نیز نیاز به اجرای کارکردهای متنوعی جهت تربیت و توسعه فرد با استعداد دارد.
دلایل اصلی ترک سازمان و تغییر شغل توسط افراد با استعداد
- کوچکسازیهای سازمانی اخیر
- فرصتهای شغلی زیاد که بوسیله فناوریهای جدید به وجود آمدهاند.
- دسترسی آسان به انبوهی از مشاغل بوسیله اینترنت
- عدم رضایت شغلی
- عدم تعهد سازمانی لازم
- عدم شایسته سالاری در سازمان
- تغییر نیازهای شغلی افراد
ارتباط مدیریت استعداد با سایر مسائل حوزه منابع انسانی
- مدیریت استعداد و حفظ و نگهداری نیروهای انسانی با استعداد
- مدیریت استعداد و رضایت شغلی (مولفه سرمایه انسانی)
- مدیریت استعداد و خرده مقیاسهای آن (جذب استعداد، درگیرسازی استعداد، توسعه و بهسازی استعداد، حفظ و نگهداشت استعداد) با جانشین پروری
- مدیریت استعداد و سرمایههای فکری سازمان (سرمایه انسانی، سرمایه ساختاری، سرمایه رابطهای)
دلایل اهمیت سرمایه فکری
امروزه شرکتها در حال گذر از اقتصاد صنعتی و ورود به اقتصاد دانش بنیان هستند. اقتصاد دانش بنیان، اقتصادی است که اصلیترین عامل ایجاد ثروت در آن، تولید دانش و استفاده بهینه از آن میباشد. در چنین اقتصادی، سرمایه فکری – و نه سرمایه فیزیکی – برای بسیاری از شرکتها مهمترین دارایی محسوب میشود.
در عرصه بین المللی، اقتصادهای خرد و تولیدی در حال جایگزین شدن با اقتصاد پُرقدرت فناوریمحور و دانش بنیان میباشد. برای بسیاری از شرکتها در این اقتصاد مدرن، سرمایه فکری و نه فیزیکی مهمترین دارایی محسوب میشود.
سرمایه فکری یعنی چه؟
برای سرمایه فکری، تعاریف مختلفی ارائه شده است، اما دقت در تعاریف، روشن میسازد که بیشتر تفاوت تعاریف در ظاهر و بیان آنها است و در اصل همه صاحبنظران بر یک مفهوم واحد از سرمایه فکری تاکید دارند.
سرمایه فکری به عنوان منابع غیرپولی اصلی تعریف شده است که قادر به ایجاد منافعی در سازمانها در آینده میباشد.
سرمایه فکری به تعدادی از انواع مختلف داراییهای غیرفیزیکی تقسیم میشود. هدف از این طبقه بندی، ارائه درک بهتری از این موضوع است که سرمایه فکری شامل چه اجزایی میباشد.
اگرچه تاکنون تعریفی از سرمایه فکری که مورد پذیرش همگان باشد، ارائه نشده است، ولی بیشتر محققان و صاحبنظران حوزه سرمایه فکری به تعریف سرمایه فکری برحسب اجزای تشکیل دهنده آن، اجماع نظردارند؛ یعنی سرمایه فکری را متشکل از سرمایه انسانی، سرمایه ساختاری و سرمایه رابطه میدانند و معتقدند که تعامل میان آنهاست که به مزیت رقابتی سازمانها میانجامد.
مولفههای سرمایه فکری
1) سرمایه انسانی
سرمایه انسانی نشاندهنده دانش افراد سازمان است که کارکنان سرمایه فکری را از طریق شایستگی، نگرش و چالاکی فکری افراد مشخص میکنند.
2) سرمایه رابطهای
سرمایه رابطهای، دانش موجود در رابطهها با هر ذینفعی است که حیات سازمانها را تحت تاثیر قرار میدهد. اخیراً برخی از محققان میگویند که مشتریان منبع اصلی صلاحیت برای سازمان هستند، چون آنها صلاحیت کلی سازمان را احیا میکنند. سرمایه رابطهای، داراییهای مربوط به مشتریان سازمان میباشد مانند وفاداری مشتری، انواع جدیدی از مشتری و….
3) سرمایه ساختاری
سرمایه ساختاری، شامل همه مخازن دانش غیرانسانی در یک سازمان است که شامل پایگاه دادهها، نمودارهای سازمانی و فرآیندها و راهبردها و… است که به سازمان ارزشی فراتر از آن میدهد. سرمایه ساختاری سازمان به عنوان دانشی تعریف میشود که زمانی که کارکنان شرکت را ترک میکنند، در شرکت باقی میماند.
تاثیر مدیریت استعداد بر سه مولفه سرمایه فکری
فرصتها میتوانند صرف افرادی شوند که استخدام نشدهاند، بطور موثر به کار گرفته و بطور صحیح حمایت نشدهاند. گاهی اوقات، حتی هنگامی که استفاده موثر از فرد با استعداد صورت میگیرد، فرد توسط رقیب ربوده میشود، یا سازمان دیگری مزایای فرآیندهای انتخاب، استخدام و توسعه را بدست میآورد. تغییر کارکنان، برای بسیاری از سازمانها، مسئلهساز است و بنابراین راهبردهای نگهداری متنوعی بکار گرفته میشوند.
امروزه، اعتقاد بر این است که منابع انسانی مهمترین مزیت رقابتی و سرمایه سازمانی است و به همین دلیل بر نقش ارزشمند استعدادها در سازمان تاکید شده است و مدیریت مطلوب آنها بسیار مهم و حساس تلقی میشود.
مدیریت استعداد، ابزاری در دست مدیران
مدیریت استعداد، فرآیندها و ابزارهای مناسبی را برای حمایت و توانمندسازی مدیران فراهم میآورد. از این رو مدیران درمییابند که از کارکنان خود چه انتظاراتی باید داشته باشند و این امر موجب بهبود روابط کاری میشود. در نتیجه سازمان با سرمایهگذاری در مدیریت استعداد از یک سو، از یک نرخ بازگشت سرمایه بالا برخوردار میشود و از سویی دیگر، مجموعه استعدادهای گوناگون را در سازمان خواهد داشت.
در چنین شرایطی سازمان از مزایای نیروی کار چابک و با انگیزه بهره میبرد که این خود بهره وری سازمانی را به دنبال خواهد داشت.
سرمایه انسانی به دو زیر مولفه مدیریت و کارکنان تقسیمبندی شده است. دلیل این امر بر دو منطق پایهای استوار است:
- اول آنکه مدیریت و کارکنان به لحاظ محتوا از یکدیگر متفاوتند. در واقع هنگامی که سازمان، توسعه سرمایه فکری خود را مورد توجه قرار میدهد، نقش مدیریت، بهبود سرمایه فکری و نقش کارکنان، مشارکت در توسعه و تکامل سرمایه فکری خواهد بود.
- دوم آنکه تجربه جهانی نشان داده است که نقش مدیریت در سازمان و توسعه سرمایه فکری، نقشی محوری است.
تاثیر مولفههای سرمایه فکری
یکی از مهمترین نکتههای مهم موجود در این مدل، تبادل عاملهای سرمایه انسانی به سرمایه ساختاری در سازمان است. این تبادل از اهمیت بالایی برای سازمان برخوردار است، چرا که سرمایه ساختاری از قابلیت تملکپذیری بالایی برخوردار است و از سوی دیگر، این امر میزان وابستگی سازمان به سرمایه انسانی را کاهش خواهد داد.
البته نباید فراموش کرد که هر سازمان نیاز به سرمایه انسانی قوی و توسعه یافتهای دارد، چرا که بیشترین میزان ارتباط با مشتریان از دریچه افراد یا سرمایه انسانی اتفاق میافتد. از این رو، همواره در هر سازمان، میان سرمایه انسانی، سرمایه ساختاری و سرمایه مشتری، اثر متقابل وجود دارد که نتیجه آن در قالب سرمایه فکری بروز میکند.
نتیجه اینکه مدیریت استعداد بر دو مولفه سرمایه انسانی و سرمایه رابطهای تاثیر مثبت دارد و بر سرمایه ساختاری سازمانی هیچ تاثیری ندارد.



