جانشین پروری و مدیریت استعداد در سیستمهای آموزشی
در سالهای اخیر که مفهوم منابع انسانی جای خود را به سرمایه انسانی داده است و توسعه دانش مهمترین بنیاد تمدن بشری تلقی میشود، رویارویی با مسائل پیچیده سازمانی بیش از آنکه نیاز به ابزارآلات پیشرفته داشته باشد، به دانایی و استعداد بشری نیاز دارد.
بیشک، جذب و استخدام نیروی انسانی مستعد و شایسته در سازمانها از مسائل ضروری بهشمار میرود. لذا نیاز است سازمانها برای دستیابی به موفقیت درگیر نبرد استعدادها شوند. اما تحقیقات نشان میدهد که بسیاری از سازمانها در این زمینه با مشکل مواجه هستند و در حفظ و نگهداری افراد خود به عنوان سرمایههای سازمانی توانایی لازم را ندارند.
جنگ استعدادها از کجا سرچشمه میگیرد؟
- تقاضای رو به افزایش کارفرمایان برای جذب نیروهای ماهر
- تمایل کارکنان برای تصاحب و در اختیار گرفتن مشاغل
رویه سازمانهای موفق در نبرد استعدادها
در نبرد استعدادها سازمانهای موفق تلاش میکنند تا با بکارگیری رویهها، برنامهها و راهبردهای مناسب بتوانند استعدادهایی را که برای تداوم حیاتشان ضروری هستند، جذب و نگهداری کنند. بدین منظور، سازمانها باید بدانند با چه نیازهایی در حال حاضر و در آینده روبرو هستند تا بتوانند طبق آن استعدادهای بالقوه و بالفعل را از میان کارکنان شناسایی و به عبارت دیگر، قادر باشند بر استعدادها مدیریت کنند.
یکی از ابزارهای مدیریت استعداد و تامین نیروهای زبده برای مشاغل اصلی سازمان ایجاد برنامهای به نام جانشین پروری است. جانشین پروری برنامهای است که طی آن افراد مناسب برای تصدی سمتهای مدیریتی رده بالا و اصلی یک سازمان از میان افراد واجد شرایط و با استعداد برگزیده میشوند.
راث ول نیز جانشین پروری را کوشش سنجیده نظاممندی که مدیران سازمان برای حصول اطمینان از تداوم رهبری و مدیریت در پستهای اصلی و نگهداری و پرورش سرمایههای فکری و علمی به منظور تشویق افراد به ارتقا انجام میدهند، تعریف میکند.
در فرآیند جانشین پروری استعدادهای انسانی سازمان، برای تصدی مشاغل و مناصب اصلی در سالهای آینده شناسایی و از طریق برنامههای متنوع آموزشی و پرورشی بتدریج برای بر عهده گرفتن این مشاغل و مسئولیتها آماده میشوند.
نتایج پژوهشها در خصوص فعالیتهای جانشین پروری و استعدادیابی سازمانها
پژوهشها نشان میدهد که 51% از متخصصان منابع انسانی فعالیتهای جانشین پروری و استعدادیابی را به خوبی نمیشناسند و فقط 21% از آنها این برنامه را بطور رسمی اجرا میکنند.
ادبیات این مفهوم در کشور ما نیز بسیار محدود و ناشناخته است. بطوریکه پژوهشهای انجام شده در زمینه استعدادیابی و برنامه جانشین پروری در سازمانهای تجاری و صنعتی انگشتشمار است. بیشتر مدیران صرفاً به نیازهای سازمان برای پرورش جانشین در درازمدت چندان اهمیت نمیدهند و زیردستان نیز برای نیازهای آینده سازمان به خوبی پرورش داده نمیشوند.
درجه اهمیت برنامه ریزی جانشین پروری در سازمانها
در ارزیابی اهمیت موضوع برنامه ریزی جانشین پروری در میان موضوعات مهمی که شرکتها در پنج سال آینده با آنها روبرو هستند، طبق یک نظرسنجی بعد از مسائل مالی و راهبردی این برنامه به عنوان سومین موضوع بسیار مهم تلقی شده است. این درحالی است که پژوهشهای انجام شده در خصوص موضوع جانشین پروری و استعدادیابی در سازمانها بسیار محدود است و ادبیات اندکی که درباره این مسئله در دسترس است، بطور کامل نشان دهنده تمام جنبههای برنامه جانشین پروری نیست.
در ادبیات موجود درباره جانشین پروری چارچوب نظری جامع و کاملی که مورد توافق همه باشد، وجودندارد. تاکنون مدلها و رویکردهای مختلفی درباره این موضوع شناسایی شده است که عوامل و متغیرهای متعددی را در موضوع جانشین پروری موثر دانستهاند. اما این رویکردها نتوانستهاند تمام جنبههای توسعه سازمانی را مد نظر قرار دهند.
مهمترین عوامل اهمیت برنامه جانشین پروری
- فراهم ساختن فرصتهای بیشتر برای کارکنان با استعداد
- شناسایی نیازهای جایگزینی به عنوان ابزار پیش بینی آموزش، تربیت و پرورش ضروری کارمندان
- افزایش خزانه استعدادها از میان کارمندان مستعد
- مشارکت در اجرای طرحهای راهبردی و بلندمدت سازمان
تا اینجا به مسئله مهم جانشین پروری و استعدادیابی در سازمانها پرداختیم، در ادامه به بررسی این مسائل در سازمانهای آموزش عالی میپردازیم.
نقش موثر سیستم آموزش عالی در فرآیند جانشین پروری و استعدادیابی
با توجه به نقش خطیر نظام آموزشی در جامعه و تنوع خدمات و فعالیتهای آن، ضروری است که منابع انسانی عظیمی در اختیار این نظام قرار بگیرد. اما معمولاً این منابع به شایستگی انتخاب نمیشوند یا بطور موثر و کارآمد از آنها بهرهبرداری نمیشود.
مسئله جانشین پروری و استعدادیابی در سازمانهای آموزشی از اهمیتی مضاعف برخوردار است، چرا که از برونداد سازمانهای آموزشی به عنوان درونداد سازمانهای دیگر استفاده میشود. در سازمانهای آموزشی هر چند بحث تجارت و رقابت صنعتی وجود ندارد، اما رقابت در زمینه جذب و نگهداری مدیران و کارکنان مستعد و پرورش مهارتهای آنان وجود دارد.
همچنین، خروج افراد از سطوح گوناگون سازمانی به دلایل مختلفی مانند استعفا، بازنشستگی، ارتقای شغلی یا حتی فوت امری اجتناب ناپذیر است. در صورتی که برای پُر کردن خلاء ناشی از نبود این افراد به صورت نظاممند و برنامه ریزی شده چارهای اندیشیده نشده باشد سازمانها و موسسات با مسائلی چون خالی ماندن پستهای کلیدی یا پُر شدن این پستها با افرادی که استعداد و شایستگی لازم را ندارند، روبرو خواهند بود.
بنابراین، با توجه به شرایط کنونی، در سازمانهای آموزشی از جمله آموزش عالی برنامهای منسجم برای جانشین ساختن افراد در پستهای کلیدی و یافتن استعدادهای موجود در این زمینه ضروری است.
نتایج حاصله از بررسی پژوهشهای متعدد در خصوص جانشین پروری و استعدادیابی سازمانهای آموزشی
- سازمانهای آموزشی بخش مهمی از سرمایه انسانی و توسعه اجتماعی – اقتصادی هر کشور محسوب میشوند. بنابراین چنانچه موسسات آموزشی از رقابت و رهبری موثر در تمام سطوح بهرهمند باشند به صورت پایدار موفق خواهند شد.
- آینده موسسات آموزشی به توانایی مجریانی بستگی دارد که بتوانند بقای رهبری را با شناسایی و بکارگیری استعدادهای درون سازمان تامین کنند.
- نیاز موسسات آموزشی برای جستجو و یافتن افرادی با کارآیی بالا اجتناب ناپذیر است. در حقیقت، پایداری و بقای هر سازمان به این امر بستگی دارد که چطور برنامه جانشین پروری موثری را اجرا کند.
- برنامه استعدادیابی و جانشین پروری در آموزش عالی میتواند به منظور توسعه موثر منابع انسانی استفاده شود و گام مهمی در خصوص برنامه ریزی برای ایجاد مخزن موثری از استعدادهای دانشگاهی با هدف اجرای وظایف مدیریتی در بخشهای آموزشی محسوب شود.
مشکلات پیش رو در اجرای برنامه جانشین پروری و استعدادیابی در سازمانهای آموزشی
- ابهام درباره تعهد مدیران، پیچیدگیهای ساختاری آموزش عالی و شرایط اقتصادی سبب ایجاد مسائل در خصوص عدم اجرای برنامه جانشین پروری میشود.
- شواهد تاریخی بیانگر کند بودن روند بکارگیری بسیاری از فرآیندهای مدیریتی در آموزش عالی است. بنابراین طبیعی است که درباره آماده نبودن موسسات آموزشی برای بکارگیری برنامه جانشین پروری یا هر یک از برنامههای توسعه یافته استخدامی تردید وجود داشته باشد. یکی از دلایل این امر تفاوتهای فرهنگی بسیار زیاد بین مدیریت در صنعت و دانشگاه است.
- وجود رویههای پیچیده و بروکراتیک برای استخدام در سازمانهای آموزشی در مقایسه با بسیاری از سازمانهای تجاری یکی از علل نبود آمادگی است. وجود این مشکلات به معنای ناممکن بودن اجرای چنین برنامهای نیست و مسائل یاد شده دلیل بر پایین بودن ارزشها در سازمانهای آموزشی نسبت به سازمانهای دیگر نیست.
نتیجه اینکه در موسسات آموزشی ارزشهای زیادی وجود دارد که نشان دهنده پتانسیل آنها برای شروع برنامه جانشین پروری است. بنابراین، میتوان با در نظر گرفتن برنامههای ساده و مناسب با نیاز سازمانهای آموزشی اجرای چنین برنامهای را آغاز کرد.
مدل برنامه ریزی جانشین پروری ستاره هفت نقطهای (هفت مولفهای) راثول
یکی از کاملترین الگوهای برنامه ریزی جانشین پروری مدل برنامه ریزی جانشین پروری و استعدادیابی «ستاره هفت نقطهای راثول» میباشد که برای اجرای آن در سازمانهای آموزشی باید هفت مرحله را طی کرد. در ادامه این مدل را بررسی کرده و نتایج آن را هم خواهیم گفت.
1) اولین مولفه ایجاد تعهد به برنامه ریزی جانشینی نظاممند و استقرار برنامه جانشین پروری است.
بدین معنا که این برنامه باید با اهداف بلندمدت و راهبردی سازمان مرتبط باشد. برای ارتقای توانمندی کارکنان و جانشین ساختن آنها در پستهای بالاتر برنامه مدونی در سازمان وجود داشته باشد و این برنامه مورد پذیرش مدیران سازمان باشد. همچنین، برای شروع این برنامه طرح عملی و بودجه کافی در سازمان موجود باشد.
2) دومین مولفه ارزیابی الزامات کار فعلی است.
مسئولان باید الزامات کار فعلی را در سمتهای اصلی ارزیابی و این مسئله را روشن کنند که سمتهای اصلی مدیریتی در کجای سازمان موجود است. در واقع، رهبران قبل از اینکه برای آینده برنامه ریزی کنند، ضروری است که از وضعیت فعلی سازمان آگاه باشند و برای آنکه بتوانند به شکل موثری برای جانشینی برنامه ریزی کنند، باید به الزامات کار در سازمان و نقاط قوت و ضعف استعداد رهبری آگاه باشند.
3) مرحله سوم، ارزیابی عملکرد فردی است.
بطورکلی، ارزیابی عملکرد فرآیند سنجش و اندازه گیری عملکرد افراد در چارچوب اصول و مفاهیم علمی مدیریت به منظور تحقق یافتن اهداف و وظایف سازمانی است. این ارزیابی مشخص میکند که افراد با چه دقتی در حال انجام دادن مشاغل فعلی خود هستند. پاسخ به این سوال از حساسیت خاصی برخوردار است. زیرا در بیشتر برنامههای مدیریت و جانشینی فرض بر آن است که افراد برای احراز شرایط ارتقا باید در مشاغل فعلی خود به نحو احسن ادای وظیفه کنند.
ارزیابی عملکرد فرآیند تعیین نحوه دقتی است که افراد الزامات کار در مشاغل خود را برآورده میسازند. بیشتر سازمانها برای پاسخگویی به این سوال فهرستی از مشاغل را تهیه میکنند.
از ارزیابی عملکرد عموماً به عنوان دلیل موجهی برای افزایش حقوق، ترفیع و سایر تصمیمات استفاده میشود. این ارزیابیها همچنین، برای مدیریت و برنامه ریزی جانشین پروری بسیار مهم است. زیرا تعداد معدودی از سازمانها افرادی را که در مشاغل فعلی خود به درستی ادای وظیفه نمیکنند، به سمتهای اصلی ارتقا میدهند.
4) مرحله چهارم ارزیابی الزامات کار آینده میباشد.
در این مرحله مدیران باید سمتهای اصلی آینده را شناسایی کنند و الزامات کار آینده را نیز در صورتی که در آمادهسازی افراد برای بر عهده گرفتن سمتهای اصلی ثمربخش است تعیین کنند.
5) مرحله پنجم ارزیابی استعداد فردی است.
این مرحله بخش اصلی بیشتر برنامههای مدیریت و برنامه ریزی جانشینی است. منظور از آن روشهایی است که با استفاده از آنها استعداد افراد ارزیابی میشود. این تلاش در پی تعیین بهترین نحوه استفاده از منابع انسانی سازمان انجام میشود.
6) مرحله ششم، مرحله پُر کردن خلاء پرورشی است.
این مرحله به مقایسه نظاممند بین تواناییهای فعلی افراد و تواناییهای آینده آنان نیاز است. این طرح باید خلاها را پُر و طرحی روشن را فراهم کند تا بوسیله آن افراد برای ارتقای شغلی آماده شوند.
7) مولفه آخر نیز ارزیابی برنامه ریزی جانشین پروری است.
این برنامه به منظور بهبود هرچه بیشتر باید بطور مستمر ارزیابی و نتایج ارزیابی نیز باید بطور منظم برای حفظ تعهد و بهبود برنامه نظاممند جانشین پروری استفاده شود.
مدیریت استعداد و ارتباط آن با برنامه ریزی جانشین پروری؟
مدیریت استعداد مفهوم نسبتاً جدیدی است که به تغییر الگوها از مسائل سنتی مربوط به منابع انسانی مانند تمرکز بر نخبگان سازمان و مدیریت راهبردی منابع انسانی به الگوهای جدید مدیریت استعداد اشاره دارد که با محیط پویا و رقابتی امروز تناسب زیادی دارد.
بطورکلی، واژه مدیریت استعداد برای تعریف فرآیندی به کار میرود که شامل انتخاب، استخدام، ابقا و توسعه منابع انسانی است و این استعدادها برای آینده سازمان مهم هستند. هنگامی که فعالیتهایی چون انتخاب، ابقا و توسعه منابع انسانی به فعالیتهای دیگر جانشین پروری اضافه میشوند، مدیریت استعداد شکل میگیرد. یعنی مفهوم مدیریت استعداد فراتر از جانشین پروری است.
یکی از ابعاد و مولفههای مدل جانشین پروری راثول نیز ارزیابی استعداد فردی است. یعنی مدیریت استعداد جز یکی از برنامههای جانشین پروری تلقی شده است.
نتایج ارتباط برنامه ریزی جانشین پروری و مدیریت استعداد در سازمانها
- برنامه ریزی جانشین پروری و مدیریت استعداد هر دو در راستای یکدیگر و در واقع، لازم و ملزوم یکدیگر تلقی میشوند.
- مفهوم مدیریت استعداد و مدیریت جانشین پروری با همدیگر همپوشانی دارند و میتوان آنها را با یکدیگر معادل و هم معنا تلقی کرد.
- میتوان گفت که با وجود تفاوتهایی که این دو مفهوم با یکدیگر دارند، به صورت قابل مبادله با یکدیگر در تحقیقات پژوهشگران این حوزه به کار میروند و هنگامی که این دو مفهوم به صورت واحد در نظر گرفته میشوند، چشم انداز کامل و جامعتری را در این زمینه ارائه میدهند.
- مدیریت و برنامه ریزی جانشین پروری در دانشگاه باعث میشود این برنامه در قسمتهای معدودی از دانشگاه اجرا شود و بر ضرورت و نیاز توسعه چنین برنامهای در دانشگاه تاکید میشود.
- تاثیر برنامه ریزی جانشین پروری در موسسات آموزشی نشان میدهد که این برنامه در عملکرد استادان، دانشجویان و ثبات دانشگاه اثر دارد. میتوان از این برنامه برای دستیابی به مزیت رقابتی پایدار در سازمانهای آموزشی بهره جست.
- مدیریت استعدادها نشان دهنده نیاز و ضرورت مدیریت استعدادها برای استخدام افراد شایسته در شرایط کنونی سازمان است. بطوریکه سازمانها باید شرح مشخصی از وظایف، مهارتها، تواناییها و دانش مورد نیاز خود داشته باشند و بتوانند زیر دستان را از این نیاز مطلع سازند.
- باید فرهنگ ابقا و نگهداری از کارکنان برای مدت طولانی در سازمان توسعه یابد و هر یک از افراد به عنوان استعدادهای بالقوهای در نظر گرفته شوند.
عوامل تاثیرگذار و چالشبرانگیز در برنامه جانشین پروری و استعدادیابی از دیدگاه مدیران موسسات آموزشی
- انتخاب و جایگزینی کارمندان با استعداد
- بکارگیری و نگهداری کارمندان مستعد
- پرورش رهبرانی با مهارتهای مناسب به منظور اجرای طرحهای جانشینپروری موثر
- ایجاد و حفظ فرهنگ سازمانی مناسب با این برنامه



