چرا کسوف و خسوف کم رخ می‌دهند؟

کسوف و خسوف زمانی رخ می‌دهد که نور یک کره آسمانی بر اثر قرار گرفتن کره‌ای دیگر در مسیر نور آن، بطور کامل یا ناقص قطع شده یا به ما نرسد.

کسوف

ماه که به دور زمین می‌چرخد، اگر در مسیر خود میان زمین و خورشید قرار گیرد، سایه‌اش بر سطح زمین می‌افتد و به این ترتیب حالتی به وجود می‌آورد که آن را «خورشید گرفتگی» یا «کسوف» می‌نامند.

خورشید فقط در زمانی می‌گیرد که ماه نو باشد. چون در این هنگام است که ماه بر مدار زمین در طرفی واقع شده است که رو به سمت خورشید دارد.

اگر توجه کرده باشید، در روز روشن ماه نو بارها دیده می‌شود و این به همان دلیل است که ماه نو بر فراز این قسمت از زمین، میان زمین و خورشید قرار گرفته است.

حالا شاید بپرسید: پس چرا همیشه در آغاز هر ماه نو، خورشید نمی‌گیرد؟

جواب سوال‌تان این است: ماه در سفر بیست و نه روزه خودش به دور زمین، گاهی بالاتر و گاهی پایین‌تر از مدار زمین حرکت می‌کند. بنابراین، بسیار کم اتفاق می‌افتد که خط سیرش درست روی خط سیر و مدار زمین قرار بگیرد. ماه فقط در صورتی می‌تواند چهره زمین را از نور خورشید مانع شود که در روز بر فراز آسمان بالا آمده و ضمن گردش خود، روی مدار زمین افتاده باشد.

خورشید ممکن است بطور کامل، حلقه‌وار یا جزئی دچار کسوف شود.

اگر ماه کاملاً جلوی نور آفتاب را بگیرد، خورشید بطور کامل گرفته است. ولی ماه همیشه در یک فاصله معین از زمین آنقدر دور است که نمی‌تواند تمام سطح خورشید را از نظر ما پنهان کند.

در این هنگام، وقتی کسوف اتفاق بیفتد، خواهیم دید که ماه به شکل یک صفحه دایره‌ای شکل و تاریک درآمده است و طوری سطح خورشید را پوشانده است که فقط دایره‌ای بسیار تاریک از آن در اطراف قرص ماه باقی مانده است.

این دایره روشن را «حلقه» می‌گویند و وقتی کسوف با چنین حالتی به وجود آید، آن را «کسوف حلقه‌وار» یا «کسوف حلقه‌ای» می‌نامند. «کسوف جزئی» نیز هنگامی رخ می‌دهد که فقط قسمتی از صفحه ماه میان زمین و خورشید قرار گرفته باشد.

خسوف

اما ماه گرفتگی که اسم دیگرش «خسوف» است فقط زمانی اتفاق می‌افتد که ماه کامل باشد. زیرا فقط در چنین موقعیتی است که ماه در قسمتی از زمین که شب است بر فراز آسمان بالا می‌آید و در این گونه مواقع پشت زمین هم کاملاً به سوی خورشید قرار دارد.

در چنین صورتی است که ماه به تدریج وارد سایه مخروطی شکلی که در آن سوی زمین بر اثر غیبت خورشید به وجود آمده است می‌شود. اما اگر فقط قسمتی از ماه وارد سایه تاریک و مخروطی شود، خسوف بطور ناقص انجام گرفته است.

در بعضی از سال‌ها هیچ وقت ماه گرفتگی یا خسوف اتفاق نمی‌افتد اما گاهی اوقات در برخی از سال‌ها از یک تا سه دفعه در سال ماه گرفتگی رخ می‌دهد. برعکس، خورشید گرفتگی یا کسوف همه ساله باید رخ بدهد و گاهی اوقات هم تا پنج دفعه تکرار می‌شود.

تقریباً در هر 360 سال یکبار در هر نقطه‌ای از کره زمین یک کسوف کامل را می‌توان مشاهده کرد. ستاره‌شناسان به کسوف علاقه‌ای خاص دارند، زیرا هنگام کسوف بهتر می‌توانند به بررسی خورشید بپردازند. در سطح خورشید بطور منظم انفجارهایی شَدید رخ می‌دهد که بر زندگی ساکنان زمین تاثیر دارد. خورشید معمولاً چنان درخشان است که مشاهده این انفجارها بطور دقیق امکانپذیر نیست. هنگام کسوف که نور خورشید بسیار کاهش می‌یابد، ستاره شناسان قادر هستند که به مطالعه شعاع‌های بیرونی آن بپردازند.

منابع

• کتاب به من بگو چرا و چگونه. آرکادی لئوکوم. ترجمه سعید درودی. انتشارات بهزاد. سال 1391.
• بخوانید و بدانید. ویراستار بی تو ساگال. ترجمه سپیده عندلیب و حسین یاسینی. انتشارات پیکان. اسفند 1384.