خانه / آموزش / یادگیری آسان / آموزش زبان فارسی / کاربرد نشانه گذاری در نگارش فارسی
نیازمندی های رایگان خرید و فروش، استخدام، خدمات و…

کاربرد نشانه گذاری در نگارش فارسی

منظور از نشانه گذاری، رعایت قواعد دستوری و به کار بردن علامت ها و نشانه هایی است که خواندن و در نتیجه فهم درست مطالب را آسان و به رفع پاره ای ابهام ها، که از عدم انعکاس دقیق و روشن عناصر و دلالت گفتاری در نوشته پدید می آید، کمک کند.

اکثر این علامت ها و نشانه ها، در زبان فارسی سابقه ی استعمال چندانی ندارند و مربوط می شود به بعد از دوران آشنایی ایرانیان با نوشته های مغرب زمین، به ویژه پس از انقلاب مشروطیت. از این رو، ناگفته پیدا است که در به کار بردن آنها، نباید افراط کرد و به ساختمان و شیوه ی جمله بندی زبان فارسی، توجه دقیق باید داشت.

برای یادگیری شیوه نگارش و نحوه ی صحیح نوشتن، دستورالعمل خاص و روشنی وجود ندارد؛ اما به نکات و اصولی می توان اشاره کرد که رعایت آنها در راه نگارش و نویسندگی به ما کمک می کنند. شما می توانید شیوه ی صحیح نوشتن و استفاده از علائم نگارشی را بیاموزید.

نشانه هایی که در زبان فارسی معمول و متداول هستند به قرار زیر می باشند:

ویرگول ،
ویرگول نشانه ی مکث یا توقفی کوتاه است و آن را اغلب در موارد زیر به کار می برند:

الف) در میان عبارت ها و یا جمله های غیر مستقلی که در مجموع یک جمله ی کامل باشد، مثل:

  • آن را که حساب پاک است، از محاسبه چه باک است.
  • آنجا که آدمی است، هستی است و آنجا که هستی است، زندگی است.

ب) در موردی که کلمه یا عبارتی که به عنوان توضیح، عطف بیان یا بدل در ضمن جمله یا عبارت دیگر آورده می شود، مانند:

  • رامین، برادر مسعود، دیروز اینجا بود.
  • محمد، بی پروا و با شهامت، پرده از روی حقیقت بر می داشت و افشاگری می کرد.

ج) آنجا که چند کلمه اسناد واحدی داده می شود، مانند:

  • علی، حسن و احمد پسران بویه ی دیلمی بودند.
  • آب، غذا و مسکن از نیازهای ضروری زندگی آدمی است.

د) بین دو کلمه که احتمال داده شود خواننده آنها را با کسره ی اضافه بخواند، مانند:

  • هر که به طاعت از دیگران کم است و به نعمت بیش، به صورت توانگر است و به معنی، درویش.

ه) برای جدا کردن اجزاء مختلف نشانی اشخاص یا مرجع و ماخذ یک نوشته، مانند:

  • همدان، خیابان دکتر علی شریعتی، کدپستی ۲۹۲۳۵
  • سعدی، گلستان (سعدی نامه)، تصحیح و توضیح دکتر غلامحسین یوسفی، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی چاپ دوم، تهران، ۱۳۶۳، ص ۲۸۶.

و) گاه در آغاز و پایان جمله ی دعایی و جمله ی معترضه، مانند:

  • این است حسنک و روزگارش و گفتارش، رحمه الله علیه، این بود که گفتی: «مرا دعای نیشابوریان بسازد» و نساخت.

نقطه ویرگول ؛
نقطه ویرگول، نشانه ی توقف یا درنگی بیشتر از ویرگول و کمتر از نقطه؛ و اغلب در موارد زیر به کار می رود:

الف) برای جدا کردن عبارت های مختلف جمله ی طولانی که ظاهراً مستقل ولی در معنی به یکدیگر مربوط باشند؛ مانند:

  • فریب دشمن مخور و غرور مداح مخر؛ که این دام، زرق نهاده است و آن، دامن طمع گشاده.

ب) در جمله های توضیحی و قبل از کلماتی از قبیل: «مثلاً»، «یعنی» یا «به عبارت دیگر»، نقطه ویرگول و بعد از آنها ویرگول می آید، چنانکه:

  • بسم الله الرحمن الرحیم؛ یعنی: به نام خداوند بخشنده ی بخشایشگر.

نقطه .
نقطه، نشانه ی پایان جمله است و مهم ترین موارد استفاده ی آن، به شرح زیر می باشد:

الف) در پایان جمله های کامل خبری یا انشایی؛ مثل:

  • سهروردی، فیلسوف بزرگ ایران، در جوانی در دمشق شهید شد.

ب) بعد از هر حرفی که به عنوان نشانه یا علامت اختصاری به کار رفته باشد؛ مثل:

  • ارسطو متوفی به سال ۳۲۲ ق.م. (قبل از میلاد مسیح).

ج) بعد از شماره ی ردیف یا حروف ابجد به حساب جمل، چنانکه:

  • ۱.
  • ۲.
  • الف.
  • ب.

نکته: در صورتی که دو جمله ی کامل با «واو» به یکدیگر عطف شوند، نقطه فقط در پایان جمله ی دوم گذاشته می شود، مانند: دلم گرفته بود و هیچ چیز نمی توانست مرا از هجوم خاطره های آزاردهنده برهاند.

دو نقطه :
از این علامت، بیشتر در موارد زیر استفاده می شود:

الف) پیش از نقل قول؛ مانند:

  • رسول اکرم (ص) می فرماید: «طلب علم بر هر مسلمان فریضه است.»

ب) قبل از تفضیل حکمی که به اجمال بدان اشاره شده است؛ مانند:

  • در آن سال تحولی بزرگ در مملکت روی داد: سلطنت سقوط کرد و انقلاب پیروز شد.

ج) هنگام معنی کردن کلمه ها، مانند:

  • زمره: گروه، جماعت، دسته.

د) پس از کلمات تفسیر کننده از قبیل «یعنی»، «چنان که»، «مثال» و نظایر آنها، مانند:

  • آقا وقتی بیل را به دست باغبانش بدهد، یعنی: برو باغ را شخم بزن.

علامت نقل قول یا گیومه «»
این نشانه، برای نشان دادن آغاز و پایان سخن کسی غیر از نویسنده است که در اثنای نوشته ی وی آمده، یا برای مشخص تر کردن و برجسته نشان دادن کلمه یا اصطلاحی خاص به کار می رود و موارد مهم استفاده از آن به شرح زیر است:

الف) وقتی بخواهیم عین گفته یا نوشته ی کسی دیگر را در متن نوشته خود بیاوریم، مانند:

  • سعدی می گوید: «هر که سخن نسنجد، از جوابش نرنجد.»

ب) در آغاز و پایان کلمه ها و اصطلاح های تازه یا جعلی یا عامیانه یا کلمه هایی که مورد تایید قرار می گیرد، مانند:

  • کلمه ی «کولتور» فرانسوی یا «کالچر» انگلیسی را در فارسی، معادل «فرهنگ» دانسته اند.

ج) در ذکر عنوان مقاله ها، رساله ها، اشعار، روزنامه ها، آثار هنری و فصل ها و بخش های یک کتاب یا نوشته، مانند:

  • باب سوم گلستان سعدی، «در فضیلت قناعت» است.

علامت سوال ؟
موارد استعمال این علامت به قرار زیر است:

الف) در آخر جملات و عبارات پرسشی مستقیم؛ مانند:

  • غذا چه می خورید؟
  • آیا کار را بهتر از این می شد انجام داد؟

ب) بعد از کلمه یا عبارتی که جانشین جمله پرسشی مستقیم است، چنانکه:

  • کدام را می پسندی؟ سبز؟ یا آبی؟
  • نظر شما چیست؟ بروم؟ یا نروم؟

ج) گاه علامت سوال برای نشان دادن مفهوم تردید یا ابهام، ریشخند و یا استهزا این علامت را در داخل پرانتز می آورند، مانند:

  • تاریخ وفات سعدی را سال ۷۶۸ (؟) نوشته اند.

نکته ۱: در پایان جمله های پرسشی غیر مستقیم از علامت سوال استفاده نمی شود؛ بلکه نقطه می گذارند؛ مانند: استاد از دانشجو پرسید که آیا کتاب را خوانده است.

نکته ۲: هرگاه جمله به صورت استفهام انکاری (پرسشی تاکیدی) آمده باشد، علامت سوال نمی خواهد، مانند: چه کسی از فرجام کار آگاه تواند بود.

نکته ۳: هرگاه جمله سوالی جنبه ی خواهش یا تقاضای مودبانه داشته باشد، علامت پرسش نمی آید، مانند: اجازه می فرمایید بنشینم.

د) علامت سوال گاهی در پایان عنوان کتاب یا مقاله و مطلبی قرار می گیرد که خود در ضمن جمله ای دیگر می آید، مانند:

  • چه باید کرد؟ عنوان کتابی است از دکتر علی شریعتی.

ه) بعد از کلمه یا عبارتی که جای جمله ی استفهامی مستقیم را بگیرد، مانند:

  • کدام را می پسندی؟ جنگ، یا صلح؟

نکته: بعضی افراد علامت سوال را به جای علامت تعجب به کار می برند که صحیح نیست و برخی نیز برای نشان دادن تعجب زیاد از حد، دو یا چند علامت سوال را پشت سر هم می آورند که آن هم ناصحیح است.

نشانه ی تعجب !
این علامت تنها نشانه ی تعجب نیست، بلکه در پایان جمله هایی به کار می رود که نشان دهنده یکی از حالات شدید نفسانی و عاطفی است، از قبیل: تعجب، تاکید، تحسین، تحقیر، تنفر، ترحم، استهزا، شک و تردید، امر و نهی، تهدید، حسرت، آرزو، درد و الم، دعا، ندا و…، مانند:

  • عجب آدم دورو و دو رنگی است!
  • دریغ است ایران که ویران شود!
  • ای دوست!
  • آه!

پرانتز دو هلال ()
این علامت گاهی برای نشان دادن عبارت های توضیحی به کار می رود، مانند:

  • فرهاد و شیرین (یکی از مثنوی های وحشی بافقی) به تقلید از لیلی و مجنون نظامی سروده شده است.

قلاب []
این علامت در موارد زیر به کار می رود:

الف) در تصحیح متون کهن، الحاق احتمالی که از نسخه بدل ها یا از طرف مصحح افزوده می شود، در داخل قلاب قرار می گیرد، مانند:

  • عبودیت همه آفریده ها [را] سبب زمان است (التصفیه، ص ۱۲۵).

ب) در نمایشنامه ها، دستورهای اجرایی، داخل قلاب گذاشته می شود، مانند:

  • حسن [با قیافه ای عصبانی]: من حاضرم جانم را بر سر این کار بگذارم.

خطّ فاصله –
این نشانه در موارد زیر به کار می رود:

الف) برای مجزا کردن جمله یا عبارت معترضه، مانند:

  • یک روز کامل و اگر ضرورت ایجاب کرد دو روز می توانید صرف این کار بکنید.

نکته: اگر جمله ای که بین دو خطّ فاصله قرار می گیرد، در پایان مطلب باشد، انتهای جمله به نقطه ختم خواهد شد و به آوردن خطّ فاصله در آخر جمله نیازی نیست، مانند: نسیم شمال اشعار وطنی بسیاری سروده است شعرهایی که بر دل توده ی مردم می نشست.

ب) در مکالمه بین اشخاص نمایشنامه و داستان، یا ذکر مکالمه های تلفنی در ابتدای جمله و از سر سطر به جای نام گوینده، مانند:

سلام آقا.
سلام علیکم.
حال شما چطور است؟
بد نیستم، خدا را شکر.
از پدرتان چه خبر دارید؟
خبر درستی ندارم، دیروز نامه ای از او دریافت داشتم.
اگر نامه ای به ایشان نوشتید، سلام مرا برسانید.
به چشم آقا.

ج) به جای «از» و «تا» و «به»، بین تاریخ ها، اعداد و کلمه ها، مانند:

  • فروردین خرداد ۱۳۴۳ (= از فروردین تا خرداد)
  • دهه ی ۴۰۱۳۵۰ (= از سال ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۰)

د) برای نشان دادن بیان ناشی از لکنت زبان، مانند:

  • مممن بببرای هر نوع فففداکاری ححاضرم.

ه) برای جدا کردن هجاهای یک کلمه در تقطیع یا جدا کردن حروف یک کلمه از یکدیگر، مانند:

  • کلمه ی مبارزه، شامل چهار هجاست: مُ با رِ زه.

و) برای پیوستن اجزای یک کلمه ی دو جزئی مرکب، مانند:

  • فرهنگ ایرانی اسلامی

ز) در پایان سطری که نیمی از یک کلمه در انتها و نیم دیگر آن در آغاز سطر بعدی می آید.

خطّ ممتد    
برای برجسته کردن بعضی از کلمه ها یا عنوان ها در دست نوشته ها و نوشته های ماشین شده، زیر آن خط کشیده می شود، مانند:

  • از دانشجویان عزیز تقاضا می شود، راس ساعت ۸ صبح در اتاق شماره ۷ حضور پیدا کنند.

سه نقطه …
موارد استعمال این علامت به شرح زیر است:

الف) به جای یک یا چند کلمه ی محذوف، مانند:

  • عصر بی دانش، یکسونگری، بیکارگی و سپری شده است.
  • فقر و ناداری و بیکاری و از عوامل فساد جامعه است.

ب) در تصحیح متون کهن، آنجا که مصحح در متن افتادگی هایی می بیند که نسخه بدل ها در آنجا ساکت است، مانند:

  • بازگردید و کارهای خویش بسازید که آنچه بباید فرمود، شما را می فرماییم آن مدت که شما را این جا مقام باشد و آن روز خواهد بود. (تاریخ بیهقی، ص ۸۸۳)

ج) هنگام قطع مطلبی که بخشی از آن نقل شده است؛ چه قطع در اول عبارت منقول باشد و چه در آخر آن، مانند:

  • و حالا پشت دستم را داغ می کنم که دیگر از این کارها نکنم، همین یک بار برای هفت پشتم کافی است که .

نکته: هرگاه سه نقطه در انتهای جمله واقع شود، یک نقطه ی دیگر به علامت پایان جمله باید افزوده شود.

ممیز /
این نشانه در موارد زیر به کار می رود:

الف) برای جدا کردن تاریخ های هجری و میلادی یا شمسی و قمری معادل (سمت راست سنه ی هجری و سمت چپ سنه ی میلادی)، مانند:

  • ابن بطوطه – جهانگرد مغربی – در ۱۷ رجب ۲۵/۷۰۳ فوریه ۱۳۰۴ در طنجه متولد شد.

ب) برای نشان دادن کلمه های معادل که تنها در حرف یا حروفی از آنها ابدالی یا تخفیفی صورت گرفته است، مانند:

  • گوای / گواه
  • ساذوان / سایه بان

ایضاً یا علامت تکرار  ٍ
این علامت به جای کلمه های مشابهی که عیناً در سطرهای متوالی با حکمی واحد تکرار می شود به کار می رود مانند:

  • آقای عباس حسینی دانشجوی رشته ادبیات، سال دوم
  •    ٍ   احمد شرفی          ٍ           ٍ       ٍ       ٍ  سوم

ستاره *
این علامت در موارد زیر به کار می رود:

الف) برای رجوع به زیرنویس (وقتی که داخل متن، اعداد به منظورهایی دیگر به کار برده شده است).

ب) اغلب به جای عبارت: «به همین ماده رجوع شود» در دائره المعارف ها و فرهنگ ها.

ج) برای ایجاد فاصله میان اشعار، پارگراف هایی که موضوع شان با یکدیگر تفاوت دارد. گاه برای منظور اخیر، سه ستاره نیز به کار می رود.

درست نوشتن هنری است که در عین سختی لذت بسیار دارد.

برای مشاهده منابع اینجا کلیک کنید.

برای مشاهده منابع اینجا کلیک کنید.

مقاله آموزشی «کاربرد نشانه گذاری در نگارش فارسی»، نتیجه ی تحقیق و پژوهش، گردآوری و نگارش هیئت تحریریه پورتال یو سی (شما می توانید) می باشد. در این راستا کتاب نامه نگاری برای همه، نوشته ی پونه بازرگان از انتشارات فراروی، منتشر شده در دی ۱۳۹۱ با شابک ۶-۹۲-۸۲۵۹-۹۶۴-۹۷۸ به عنوان منبع اصلی مورد استفاده قرار گرفته است.

با دوستان خود به اشتراک بگذارید:
Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInEmail this to someone

دیدگاه خود را بنویسید

آدرس ایمیل شما منتشر نمی شود. بخش های الزامی با * مشخص شده اند. *

*

x

پیشنهاد یو سی برای مطالعه

آگاتا کریستی کیست؟

آگاتا کریستی از زبان خودش

آگاتا مری کلاریسا میلر (Agatha Mary Clarissa Miller) در سال ۱۸۹۰ میلادی ...